Nhà ống: khoảng tối ở giữa nhà và cách đưa sáng, gió vào tới đó
Các bài trước trong mục này nhìn căn nhà như một khối chung: lối đi, nhiều thế hệ, những tầng khó đổi. Bài này đi vào một kiểu nhà rất riêng của phố Việt, mà rất nhiều gia đình đang ở: nhà ống. Mặt tiền vài mét, chiều sâu gấp bốn, gấp năm lần, hai bên là tường chung hoặc tường sát nhà hàng xóm. Đầu trước sáng nhờ cửa ra đường, đầu sau sáng nhờ sân sau hoặc cửa sổ hậu, còn khoảng giữa thì tối và bí quanh năm.
Sách phong thuỷ hay nói nhà cần “khí lưu thông”, “minh đường sáng sủa”. Với nhà ống, những chữ đó dịch ra rất cụ thể: ánh sáng có tới được giữa nhà không, gió có đi xuyên từ đầu này sang đầu kia không. Hai thứ này đo được bằng mắt và bằng một tờ giấy treo, không cần la bàn.
Vì sao khoảng giữa nhà ống luôn tối
Ánh sáng qua cửa sổ đi vào phòng theo đường thẳng, rồi yếu dần rất nhanh. Một quy tắc kinh nghiệm của người làm kiến trúc: ánh sáng ban ngày qua một ô cửa đứng chỉ đủ dùng tới độ sâu khoảng hai lần chiều cao mép trên cửa. Cửa cao hai mét rưỡi thì vào sâu chừng năm mét là đã phải bật đèn. Nhà ống sâu mười tám, hai mươi mét thì phần giữa nằm ngoài tầm của cả cửa trước lẫn cửa sau.
Thêm vào đó là mấy thứ hay gặp:
- Cầu thang đặt giữa nhà với tường xây kín hai bên, thành một cái hộp chặn luôn chút sáng còn lọt qua.
- Vách ngăn kín giữa phòng khách và bếp, dựng lên để “khỏi nhìn thấy bếp từ cửa”.
- Cửa trước đóng kín cả ngày vì bụi, ồn, hoặc vì phía trước cho thuê làm cửa hàng.
- Sân sau bị lợp kín để làm chỗ giặt phơi, biến luôn nguồn sáng thứ hai thành một phòng tối nữa.
Gió trong nhà ống đi theo đường nào
Gió chỉ đi xuyên khi có cửa vào và cửa ra, và hai cửa đó chênh nhau về áp suất. Nhà ống có lợi thế là hai đầu đối diện nhau, nhưng giữa đường gió có bao nhiêu cánh cửa phòng, vách, tủ cao thì gió dừng ở đó. Ngoài gió ngang, còn một đường gió nữa ít người để ý: gió theo chiều đứng. Không khí nóng nhẹ hơn, bốc lên cao. Nếu trên mái có lỗ thoát, khí nóng ra ở trên và kéo khí mát vào từ dưới. Kiến trúc gọi đó là hiệu ứng ống khói.
Cách thử đơn giản: một ngày có gió nhẹ, mở cửa trước và cửa sau, cầm một dải giấy mỏng hoặc một sợi len đứng ở giữa nhà. Dải giấy bay đều về một phía là có gió xuyên. Nó đứng yên là gió đã bị chặn ở đâu đó, đi dần về phía cửa để tìm chỗ chặn.
Những việc làm được mà không đụng kết cấu
Bắt đầu từ những việc rẻ, không cần thợ, làm thử được trong một cuối tuần:
- Dọn đường sáng. Tủ cao kê ngang lối, rèm dày ở cửa sau, đồ chất ở chân cầu thang: dời đi trước rồi mới tính chuyện mua đèn.
- Đổi bề mặt. Tường giữa nhà sơn màu sáng, nhám mờ phản ánh sáng tốt hơn màu sậm. Sàn gỗ sẫm hút sáng rất nhiều. Đây là vật lý của bề mặt, không phải màu “hợp mệnh”.
- Thay cánh cửa phòng đặc bằng cánh có ô kính mờ phía trên, hoặc lắp ô thoáng phía trên cửa. Sáng và gió đi qua được, riêng tư vẫn giữ.
- Thay vách kín bằng vách lửng hoặc kệ thoáng. Vẫn chia được không gian, mắt vẫn biết đâu là phòng khách đâu là bếp, nhưng ánh sáng không bị cắt.
Gương lớn ở giữa nhà thường được khuyên để “nhân sáng”. Gương phản chiếu lại phần sáng đã có, nó không tạo thêm ánh sáng và không đưa sáng tới chỗ chưa có. Đặt gương đối diện cửa sổ trong một phòng vốn đã có chút sáng thì phòng sáng đều hơn. Đặt gương trong khoảng tối hoàn toàn thì chỉ thấy một khoảng tối khác.
Giếng trời: làm được gì và cái giá đi kèm
Giếng trời là cách quen thuộc nhất để đưa sáng vào giữa nhà ống, và hiệu quả thật. Nhưng mấy điều nên biết trước khi làm:
- Sáng rơi thẳng xuống dưới, tầng trên được nhiều nhất. Nhà bốn tầng mà giếng trời nhỏ thì tầng trệt chỉ được một vệt sáng.
- Nóng. Mái kính hoặc tấm lấy sáng không có che nắng sẽ biến giếng trời thành lò sưởi vào buổi trưa. Cần lưới che, lam, hoặc kính có lớp cản nhiệt, và quan trọng hơn: lỗ thoát khí nóng ở trên cao.
- Mưa tạt và thấm. Giếng trời để hở cần chỗ thoát nước dưới đáy; giếng trời có mái thì mối nối giữa mái và tường là chỗ hay dột nhất.
- Bụi và lá. Mặt kính trên mái phải lau được. Ai sẽ lên lau, bằng cách nào, có chỗ bám an toàn không.
Về quan niệm, nhiều thầy coi giếng trời giữa nhà là “thiên tỉnh” đón khí trời, tốt. Cũng có ý kiến kiêng giếng trời rơi ngay giữa tâm nhà. Hai cách nói này khác nhau tuỳ trường phái. Phần chắc chắn là: giếng trời mà làm nhà sáng, thoáng, không dột thì người ở thấy dễ chịu, còn giếng trời làm nhà nóng như lò thì chẳng ai muốn ngồi gần.
🔴 Đục sàn, mở ô cầu thang: phải hỏi kỹ sư trước
Đây là chỗ nhiều nhà làm sai và trả giá đắt. Mở một ô giếng trời trên sàn bê tông có sẵn, hay phá vách xây quanh cầu thang, là đụng vào kết cấu. Sàn có dầm, vách có thể đang gánh tải mà nhìn bằng mắt không biết được.
- Ô mở trên sàn cắt ngang thép sàn. Cắt sai chỗ, sàn võng hoặc nứt sau vài năm.
- Bức tường nhìn như vách ngăn có khi lại đang đỡ dầm tầng trên, nhất là ở nhà cũ đã cơi nới nhiều lần.
- Nhà sát vách hàng xóm: đục phá rung lắc có thể làm nứt tường chung, thành chuyện tranh chấp.
- Việc thay đổi kết cấu ở nhiều nơi cần xin phép hoặc ít nhất thông báo với chính quyền. Hỏi người có chuyên môn về thủ tục trước khi làm.
Một buổi kỹ sư kết cấu đến xem nhà rẻ hơn rất nhiều so với chi phí gia cố một tấm sàn đã nứt. Thợ nói “đục được, không sao đâu” mà không xem bản vẽ, không gõ thử, là chưa đủ căn cứ.
Cầu thang: từ hộp tối thành ống sáng
Cầu thang là chỗ duy nhất trong nhà ống đi xuyên mọi tầng, nên cũng là cơ hội lớn nhất. Một cầu thang có bậc hở (không có cổ bậc), lan can thoáng thay vì tường xây, và một ô lấy sáng trên đỉnh, sẽ làm việc của cả giếng trời lẫn ống thoát nhiệt.
Đổi cầu thang là việc lớn. Nhưng có những phần nhỏ hơn: thay tay vịn tường xây bằng lan can thép hoặc gỗ thưa (sau khi kỹ sư xác nhận tường đó không chịu lực), mở ô thoáng ở chiếu nghỉ, sơn sáng lòng cầu thang. Nhà có trẻ nhỏ thì khoảng hở giữa các song lan can không nên quá rộng để trẻ chui hay kẹt đầu; nhiều tiêu chuẩn xây dựng lấy mức khoảng mười xen-ti-mét làm ngưỡng.
Đèn cho khoảng giữa: đừng thay thế, hãy bổ sung
Có những nhà dù làm gì khoảng giữa vẫn thiếu sáng ban ngày. Lúc đó đèn là đúng, và nên chọn đèn để dùng ban ngày chứ không chỉ ban đêm:
- Ánh sáng màu trung tính hoặc hơi trắng cho ban ngày, đỡ cảm giác “trời tối sớm” trong nhà.
- Chiếu lên trần hoặc lên tường sáng màu để ánh sáng loang đều, thay vì một bóng chói treo giữa trần.
- Công tắc đặt ở cả hai đầu khoảng tối, để đi từ đầu nào cũng bật được.
Nói gọn lại
Khoảng tối giữa nhà ống không phải điềm gì, nó là hệ quả của hình học: nhà sâu gấp mấy lần độ mà ánh sáng từ cửa vươn tới được. Muốn sửa thì dọn đường sáng và đường gió trước, đổi bề mặt và cánh cửa sau, còn giếng trời và đổi cầu thang thì làm cuối cùng, sau khi kỹ sư đã xem. Ai khuyên treo một món gì đó để “kéo khí vào giữa nhà” mà không đụng tới chuyện sáng và gió, thì khoảng giữa nhà vẫn sẽ tối như cũ.