Bát hương, lư hương, đèn thờ: chọn chất liệu, đặt cho vững và giữ an toàn lửa khói
Mục “Vật phẩm theo nhóm” đã có bài chia vật phẩm thành đồ đeo, đồ bài trí, đồ thờ, đồ tặng, và bài về món được tặng, món theo từng chặng đời. Bài này đi sâu vào riêng nhóm đồ thờ: bát hương, lư hương, đèn thờ. Đây là nhóm mua ít lần nhất trong đời một gia đình, nhưng dùng lâu nhất, và là nhóm duy nhất dính tới lửa và khói mỗi ngày.
Phần nghi lễ (bốc bát hương, an vị, cúng gì vào ngày nào) mỗi vùng mỗi nhà một nếp, nên bài này không đi vào. Bài này nói những phần ai cũng gặp: chất liệu, kích cỡ, cách đặt, và giữ an toàn.
Bát hương và lư hương không phải một món
Hai chữ hay dùng lẫn, nhưng ở nhiều nơi người ta phân biệt:
- Bát hương (miền Nam hay gọi lư hương, nhưng thường vẫn là cái bát): bát đựng tro hoặc cát, cắm nhang trực tiếp. Đây là món gắn với nghi lễ, nhiều nhà coi là nơi “ngự” của gia tiên hay thần linh.
- Lư hương theo nghĩa bộ tam sự, ngũ sự (lư đồng có nắp, đặt giữa hai chân đèn hoặc hạc): ở nhiều nhà chủ yếu để trang trí và đốt trầm, không cắm nhang hằng ngày.
Khi mua, nói rõ mình cần món nào. Người bán nghe “lư hương” có thể đưa bộ đồng ba món trong khi gia đình chỉ cần một bát hương sứ.
Chất liệu: gốm sứ, đồng, đá
- Gốm sứ là phổ biến nhất cho bát hương. Nên chọn men phủ đều, đáy dày, kêu tiếng trong khi gõ nhẹ (tiếng rè thường là có vết rạn). Sứ chịu nhiệt của tàn nhang tốt, dễ lau.
- Đồng bền, nặng, hợp với bộ lư đốt trầm. Đồng để lâu sẽ xỉn và lên màu theo không khí; đánh bóng quá tay bằng chất mài làm mòn lớp mạ hoặc lớp hoa văn. Đồng rỗng nhẹ bất thường thường là đồng mỏng hoặc hợp kim pha nhiều.
- Đá nặng, vững, ít bị đổ, hợp với bàn thờ ngoài trời. Đá có thể nứt nếu bị nóng lạnh đột ngột (tàn nhang nóng rơi đúng chỗ có nước).
Không có chất liệu nào “linh” hơn chất liệu nào. Nếu ai nói bát đồng linh hơn bát sứ, hay đá tự nhiên thì “tụ khí” mạnh hơn, đó là cách nói để bán món đắt hơn.
Kích cỡ theo bàn thờ, không theo “số đẹp”
Nhiều người bán đưa ra bảng kích thước theo thước Lỗ Ban, ví dụ đường kính bát hương mười tám, hai mươi, hai mươi hai xen-ti-mét rơi vào cung tốt. Theo quan niệm thì được. Nhưng có ba điều thực tế phải tính trước:
- Bàn thờ sâu bao nhiêu. Bát hương to quá, đặt sát mép ngoài, khách thắp nhang với tay qua là dễ va. Bát nên nằm lọt hẳn vào trong mặt bàn, cách mép một khoảng.
- Khoảng cách tới trần, tới vách. Nhang cắm cao, ngọn lửa và khói cần khoảng trống phía trên. Bàn thờ treo sát trần, ống bát hương to cắm nhang dài là khói ám trần rất nhanh.
- Số bát trên một bàn. Nhà thờ nhiều bát (gia tiên, thần linh, bà cô ông mãnh tuỳ nếp) thì bát phải nhỏ lại cho vừa, không chồng lấn.
Cốt trong bát: tro, cát và chuyện “nén chặt”
Bát hương cần có cốt để cắm nhang đứng vững. Phổ biến nhất là tro sạch (tro rơm, tro nhang đã sàng) hoặc cát sạch. Mấy điểm hay sai:
- Cốt nén quá chặt thì nhang cắm không xuống, phải ấn mạnh, gãy chân nhang. Cốt quá xốp thì nhang nghiêng, đổ.
- Cốt ẩm làm nhang tắt sớm, đáy bát mốc. Bàn thờ đặt sát tường thấm nước hay gặp chuyện này.
- Chân nhang để quá dày sau nhiều tháng, nhang mới cắm vào dễ bén lửa sang chân nhang cũ. Cháy chân nhang, cả bát cháy âm ỉ là chuyện có thật. Nhiều nhà rút bớt chân nhang vào dịp cuối năm theo nếp; giữa năm thấy dày quá cũng nên tỉa bớt, giữ lại vài chân theo phong tục nhà mình.
🔴 Lửa, khói và bàn thờ: phần an toàn không được bỏ
Những vụ cháy nhà bắt đầu từ bàn thờ không hiếm. Mấy việc nên làm, bất kể nhà theo nếp nào:
- Không để nhang, nến cháy khi không có ai ở nhà hoặc khi cả nhà đã ngủ. Nếu đã thắp, chờ tàn hoặc dập trước khi ra khỏi nhà.
- Không có vải, giấy, hoa giấy, vàng mã ở gần ngọn nhang và nến. Rèm cửa sổ cạnh bàn thờ là nguy cơ lớn khi có gió.
- Đèn thờ điện: dùng loại có nguồn rõ ràng, dây không bị kẹp dưới bát hay đồ nặng, không cắm nhiều đèn vào một ổ nối dài rẻ tiền. Đèn chạy suốt ngày đêm nên chọn bóng ít toả nhiệt.
- Đèn dầu đặt trong cốc thuỷ tinh hoặc chụp, trên đế vững, xa mép bàn.
- Khói nhang trong phòng kín: phòng thờ nhỏ, đóng cửa, đốt nhiều nhang là không khí rất nặng. Mở cửa sổ khi thắp, chọn nhang ít khói, thắp số lượng vừa phải. Nhà có người mắc bệnh hô hấp, trẻ sơ sinh thì càng nên để ý.
- Bàn thờ cao, trẻ nhỏ không với tới. Trẻ với lấy bánh kẹo trên bàn thờ, kéo đổ cả bát hương có nhang đang cháy là tai nạn đã xảy ra.
Đặt cho vững
Bát hương là món người ta kiêng xê dịch, nên đặt đúng chỗ ngay từ đầu càng quan trọng. Bàn thờ phải phẳng (kiểm bằng ống thuỷ hoặc ứng dụng thước thuỷ trên điện thoại); bàn thờ treo phải bắt vít vào tường chịu lực, không chỉ bắt vào vách thạch cao. Dưới bát có thể lót một tấm đế gỗ hoặc đế sứ để tàn nhang không làm cháy xém mặt bàn và lau dọn dễ hơn.
Lau dọn mà không “động” bát hương
Nhiều nhà ngại lau bàn thờ vì sợ xê dịch bát hương. Cách nhiều người dùng: lau xung quanh bằng khăn ẩm vắt thật khô, phần đáy bát lau bằng cách nghiêng nhẹ thay vì nhấc lên, và chọn ngày theo nếp nhà (nhiều nơi lau vào cuối năm). Đồ đồng lau bằng khăn mềm khô; nước lau có chất tẩy mạnh làm đồng loang màu. Đồ sứ có thể lau bằng nước ấm.
Nói gọn lại
Đồ thờ không cần đắt mới “linh”: chất liệu nào cũng được miễn bền và hợp với bàn thờ nhà mình. Việc đáng để tâm hơn cả là đặt cho vững, giữ cốt khô, tỉa chân nhang, và không để lửa cháy khi không có người trông. Một bàn thờ sạch, chắc, không bao giờ là nơi bắt đầu một đám cháy, đã là cách giữ lễ tốt nhất.