Kiêng theo thời điểm: tháng cô hồn, năm tuổi, ngày giỗ
Phần lớn điều kiêng ta hay bàn là kiêng theo chỗ: cửa đối cửa, gương đối giường, bếp cạnh nhà vệ sinh. Nhưng có một nhóm khác, gắn vào thời điểm chứ không gắn vào đồ vật: tháng này đừng cưới, năm nay đừng làm nhà, hôm nay đừng đi xa.
Nhóm này ảnh hưởng tới lịch của cả gia đình, nên đáng gom lại một chỗ để biết cái nào là gì.
Bốn nhóm thường gặp
- Kiêng theo tháng — rõ nhất là tháng Bảy âm lịch, quen gọi là tháng cô hồn.
- Kiêng theo năm — năm tuổi, và mấy cách tính tuổi xung khắc với năm.
- Kiêng theo ngày — ngày giỗ, ngày rằm mùng một, và các ngày xấu theo lịch.
- Kiêng theo việc đang diễn ra trong nhà — nhà có tang, nhà có người ốm nặng, nhà vừa sinh.
Tháng Bảy âm lịch
Đây là tháng bị kiêng nhiều nhất: hoãn cưới, hoãn khởi công, hoãn mua xe, hoãn khai trương. Có vài điều nên nói rõ:
- Tháng này gắn với một dịp có thật trong đời sống tín ngưỡng — lễ Vu lan, và tục cúng cô hồn. Phần lễ nghĩa đó là chuyện văn hoá lâu đời.
- Phần "cả tháng không được làm gì" thì rộng hơn hẳn phần lễ nghĩa, và mỗi nhà, mỗi vùng kiêng mỗi khác.
- Hệ quả thực tế thì có thật: nhiều ngành làm ăn chậm hẳn trong tháng này, đơn giản vì khách hàng kiêng. Đây là lý do kinh doanh, không phải lý do phong thuỷ — nhưng nó là lý do thật.
Nói cách khác: bạn có thể không tin mà vẫn nên tính tới tháng này khi xếp lịch, vì người khác tin.
Năm tuổi
Năm tuổi là năm có con giáp trùng với con giáp của mình, tức trở lại sau mỗi mười hai năm. Nhiều nơi khuyên năm ấy nên tránh việc lớn.
Cần phân biệt hai thứ hay bị gộp: năm tuổi là một khái niệm đơn giản ai cũng tính được, còn các cách tính tuổi xung khắc với năm (thường gặp là mấy nhóm tuổi được cho là không nên làm nhà trong năm đó) thì phức tạp hơn và các nguồn không thống nhất. Gặp hai chỗ tra ra hai kết quả là chuyện bình thường.
Ngày giỗ và ngày rằm mùng một
Nhóm này ít gây tranh cãi nhất vì nó chủ yếu là nếp nhà: ngày giỗ thì cả họ về, nên không xếp việc khác chồng lên. Rằm mùng một thì nhiều nhà ăn chay, không sát sinh, không cãi nhau lớn.
Ở đây thứ đáng làm không phải là tra sách, mà là hỏi người lớn trong nhà xem nhà mình vốn giữ nếp nào — và ghi lại, vì nếp nhà không có ai in thành sách.
Nhà có tang, có người ốm, vừa sinh
Nhóm này nặng về lễ nghĩa và tình cảm hơn là về lý thuyết. Tục phổ biến là trong thời gian có tang thì nhà không tổ chức việc vui, và người trong nhà tránh dự đám cưới của người khác. Độ dài và mức giữ thì mỗi nhà một khác.
Đây là nhóm nên hỏi thẳng chứ đừng suy đoán: hỏi gia chủ xem họ giữ tới mức nào, thay vì tự quyết hộ họ.
Cách quyết khi lịch không chiều mình
Việc lớn thường không chọn giờ được: hợp đồng có hạn, thợ có lịch, người thân chỉ nghỉ được một dịp. Cách xử gọn:
- Hỏi xem điều kiêng này của ai. Của riêng mình thì mình quyết. Của bố mẹ, của nhà chồng nhà vợ, của đối tác thì đó là chuyện người khác, và nên hỏi trực tiếp.
- Tách phần kiêng ra khỏi phần chuẩn bị. Nhiều việc lớn hỏng không phải vì ngày, mà vì thiếu giấy tờ, thiếu tiền dự phòng, thiếu người.
- Nếu phải làm trong thời gian bị kiêng, hãy nói trước với những người sẽ dự — để họ không bị bất ngờ.
- Đừng để một điều kiêng đẩy việc sang chỗ tệ hơn: hoãn ba tháng mà mất hợp đồng, hoặc dời mổ vì kiêng ngày là hai chuyện khác hẳn nhau về hậu quả.
Khi hai nhà kiêng khác nhau
Chuyện hay gặp nhất là lúc hai gia đình ghép việc với nhau: cưới hỏi, làm ăn chung, hoặc ở chung. Bên này kiêng, bên kia không; hoặc cả hai cùng kiêng nhưng kiêng hai thứ khác nhau.
- Nói ra sớm, đừng để tới sát ngày. Phần lớn xung đột ở đây không phải vì nội dung điều kiêng, mà vì bị biết muộn.
- Tách ra: cái nào là lễ nghĩa, cái nào là lịch. Lễ nghĩa thì làm cho đủ được; lịch thì phải chọn một.
- Cái nào bên nào giữ nặng hơn thì nhường cái đó — thường nhanh hơn là tranh xem bên nào có lý.
Ghi lại cho lần sau
Mỗi nhà chỉ có vài điều kiêng thật sự được giữ, nhưng chúng nằm rải trong trí nhớ vài người. Một trang giấy ghi lại là đủ, và nên có bốn thứ:
- Điều kiêng là gì, và áp cho việc nào.
- Ai trong nhà giữ nó, giữ tới mức nào.
- Đã từng làm khác đi chưa, và lúc đó xử ra sao.
- Dịp nào trong năm thì nó có hiệu lực.
Không phải để tuân theo cho bằng được, mà để lần sau không phải hỏi lại từ đầu — và để người mới về nhà biết đường mà hỏi.
Một ranh giới không nên bước qua
Có một nhóm việc không kiêng theo lịch được: chữa bệnh, mổ, sinh nở, cấp cứu, và các việc do thầy thuốc chỉ định. Ai khuyên bạn hoãn một việc y tế vì ngày xấu, tháng xấu, tuổi xung — thì đó là chỗ dừng. Sức khoẻ không xếp sau lịch.
Ba điều gọn lại
- Kiêng theo thời điểm chia làm bốn nhóm: theo tháng, theo năm, theo ngày, và theo việc đang diễn ra trong nhà.
- Hỏi xem điều kiêng ấy là của ai — của mình thì mình quyết, của người khác thì hỏi thẳng họ.
- Việc y tế không hoãn theo lịch, dù ai nói gì.