Khi câu trả lời là “tuỳ”: lúc nào đó là sự thật, lúc nào là cách né
Hỏi một câu về nhà cửa, về ngày giờ, về vật phẩm — và câu trả lời hay nhận được là "tuỳ". Người hỏi thấy hụt hẫng: mình hỏi cho ra một đáp án, chứ không phải để nghe một chữ đó.
Nhưng có những câu mà "tuỳ" là câu trả lời đúng nhất, và có những câu mà "tuỳ" chỉ là cách người trả lời né. Bài này phân biệt hai loại, và chỉ cách hỏi lại để lấy được thứ mình cần.
Bốn lý do khiến một câu hỏi không có đáp án chung
Biết lý do thì biết hỏi lại thế nào.
Thiếu dữ kiện. "Giường kê chỗ nào hợp?" — chưa biết phòng bao nhiêu mét, cửa ở đâu, ai nằm. Đây là loại dễ gỡ nhất: cung cấp thêm là có đáp án.
Các nguồn không thống nhất. Sách này nói thế này, sách kia nói thế kia, và cả hai đều có truyền thống đứng sau. Loại này thì "tuỳ" là sự thật, không phải sự né.
Đáp án phụ thuộc thứ người ngoài không biết: ngân sách của bạn, ai trong nhà chịu ảnh hưởng, bạn tin tới mức nào. Người khác không quyết hộ được.
Câu hỏi thực ra là hai câu gộp lại. "Có nên chuyển bàn thờ không?" gộp chuyện kỹ thuật với chuyện nếp nhà — tách ra thì mỗi nửa có đáp án riêng.
Phân biệt "tuỳ" thật với "tuỳ" né
Có dấu hiệu khá rõ.
"Tuỳ" thật thì đi kèm điều kiện. "Tuỳ phòng bạn rộng bao nhiêu — dưới mức này thì làm A, trên mức đó thì làm B." Người trả lời chỉ ra cho bạn cái cần biết tiếp.
"Tuỳ" né thì dừng ở đó, và nếu hỏi thêm thì chuyển sang chuyện khác hoặc trả lời chung chung hơn nữa.
Dấu hiệu tốt: họ hỏi ngược lại bạn. Người muốn trả lời đúng bao giờ cũng cần thêm dữ kiện.
Dấu hiệu xấu: "tuỳ" rồi gợi ý một dịch vụ hoặc một món hàng. Lúc đó chữ "tuỳ" đang làm việc khác.
Và một dấu hiệu rất đáng tin: người nói thẳng "cái này tôi không biết". Hiếm, và nên quý.
Hỏi lại thế nào cho ra đáp án
Phần thực dụng nhất.
Hỏi: "Tuỳ vào cái gì?" Một câu, và nó tách ngay hai loại ở mục trên.
Đưa trường hợp cụ thể của mình thay vì hỏi chung: kích thước thật, hoàn cảnh thật, con số thật.
Hỏi ranh giới: "Trong trường hợp nào thì nên, trong trường hợp nào thì không?" Câu này buộc người trả lời phải nói ra tiêu chí.
Hỏi mức độ: "Nếu làm sai thì hậu quả cỡ nào?" Nhiều chuyện hoá ra hậu quả rất nhỏ, và biết vậy thì bạn thôi lo.
Và hỏi nguồn: "Chỗ này anh theo sách nào?" — với câu thuộc loại các nguồn không thống nhất thì đây là câu hữu ích nhất.
Khi bạn là người trả lời
Ai cũng có lúc bị hỏi — trong nhà, ở chỗ làm, trong nhóm bạn.
Đừng bịa một đáp án dứt khoát để nghe cho chắc chắn. Người hỏi tin, làm theo, rồi chuyện hỏng thì quay lại chỗ bạn.
Nói rõ phần nào bạn chắc, phần nào không. Cách này vừa trung thực vừa hữu ích hơn một câu chắc nịch.
Đưa tiêu chí thay vì đưa kết luận: "nếu nhà chị thế này thì tôi sẽ làm thế kia" — người nghe tự áp vào được.
Chỉ chỗ hỏi tiếp khi vượt khỏi chỗ mình biết. Việc nhà thì hỏi thợ, việc pháp lý hỏi người có chuyên môn, việc sức khoẻ hỏi bác sĩ.
Và đừng ngại nói "tôi không biết". Đây là câu làm người ta tin bạn ở những lần sau.
Mấy câu mà "tuỳ" gần như luôn đúng
Liệt kê ra để đỡ mất công đi tìm đáp án chung.
"Nên mua món nào?" — phụ thuộc chỗ đặt, ngân sách, người dùng.
"Ngày này có tốt không?" — mỗi hệ tra một kiểu, và loạt bài đã nói vì sao mỗi nơi nói một khác.
"Nhà tôi có hợp tuổi không?" — tuỳ cách gán mệnh, mà cách gán thì không thống nhất.
"Chi bao nhiêu là hợp lý?" — tuỳ thu nhập và tuỳ phần còn lại của đời sống bạn.
"Có nên tin không?" — đây là câu chỉ bạn trả lời được, và không ai nên trả lời hộ.
Với cả năm câu này thì điều hữu ích không phải một đáp án, mà là một bộ tiêu chí để tự quyết — và đó cũng là thứ đáng đòi hỏi ở người bạn hỏi.
Khi bạn cần một đáp án dứt khoát để làm việc tiếp
Có lúc bạn không có thời gian cho một bộ tiêu chí — thợ đang chờ, lịch đã chốt.
Nói thẳng ràng buộc của mình: "Em phải quyết trong hôm nay, anh chọn giúp một phương án." Người trả lời biết hoàn cảnh thì mới đưa đáp án phù hợp được.
Xin phương án an toàn nhất, không phải phương án tốt nhất. Khi thiếu thời gian thì tiêu chí nên đổi: chọn cái ít rủi ro nếu sai.
Hỏi cái nào lùi lại được. Việc kê đồ thì đổi lại được; việc đục tường thì không. Khi vội, ưu tiên thứ còn sửa được.
Ghi lại là mình đã quyết trong điều kiện thiếu thông tin, kèm ngày. Sau này xem lại thì biết vì sao mình chọn như vậy, thay vì tự trách.
Và chấp nhận rằng quyết nhanh thì đôi khi sai. Đó là cái giá của việc phải đi tiếp, và nó thường rẻ hơn cái giá của việc đứng yên.
Ba điều gọn lại
Một, có bốn lý do khiến một câu hỏi không có đáp án chung: thiếu dữ kiện, các nguồn không thống nhất, đáp án phụ thuộc thứ người ngoài không biết, và câu hỏi thực ra là hai câu gộp lại.
Hai, "tuỳ" thật thì đi kèm điều kiện và người trả lời hỏi ngược lại bạn; "tuỳ" né thì dừng ở đó, hoặc dẫn sang một dịch vụ.
Ba, câu hỏi lại hữu ích nhất là "tuỳ vào cái gì?" — và với nhiều chuyện thì thứ đáng đòi hỏi là một bộ tiêu chí để tự quyết, không phải một đáp án.